مناسبسازی، حلقه مفقوده استقلال نابینایان در مراکز اقامتی
سید حمید میرغفاری و داریوش جوادی
برای بسیاری از افراد نابینا و کمبینا، سفر تنها فرصتی برای تفریح یا تغییر محیط نیست؛ بلکه، تجربهای ارزشمند برای حضور در اجتماع، تقویت روحیه، دیدار با دوستان و کسب استقلال بیشتر در زندگی روزمره است؛ سفرهای گروهی، بهویژه سفرهای زیارتی، همواره از محبوبترین برنامههای جامعه نابینایان بوده و نقش مهمی در ارتقای کیفیت زندگی آنان ایفا میکند.
در همین راستا، سازمان بهزیستی کشور طی سالهای گذشته با راهاندازی و توسعه مراکز اقامتی و اردوگاهی ویژه افراد دارای معلولیت، گامهای مؤثری برداشته است. ایجاد چنین مراکزی، بهویژه در شهر مقدس مشهد، این امکان را فراهم کرده تا مددجویان با هزینهای مناسب و در فضایی آرام، از فیض زیارت بارگاه منور حضرت امام رضا (ع) بهرهمند شوند؛ یکی از این مراکز، هتل رئوف در خیابان وحدت مشهد است که در فاصلهای حدود پانزده دقیقه پیادهروی از حرم مطهر قرار دارد؛ این هتل از نظر مناسبسازی فیزیکی، وضعیت قابل قبولی دارد. وجود مسیرهای مناسب برای تردد افراد دارای معلولیت، استفاده از کفپوشهای برجسته و طراحی نسبتاً مناسب فضاهای عمومی، نشان میدهد که در زمان احداث یا بازسازی مجموعه، به موضوع دسترسپذیری توجه شده است. با این وجود، تجربه اقامت در این مجموعه نشان میدهد که هنوز برخی نیازهای نابینایان و کمبینایان در آن به طور کامل دیده نشده است. این کاستیها شاید در نگاه نخست جزئی به نظر برسند، اما در عمل میتوانند استقلال فرد را کاهش داده و او را ناگزیر از همراهی دائمی یک فرد بینا کنند؛ در حالی که فلسفه مناسبسازی، افزایش استقلال افراد دارای معلولیت است؛ نخستین مسئله، دسترسی به خیابان اصلی و مسیر منتهی به حرم مطهر است؛ خروج از هتل و رسیدن به مسیر اصلی، به دلیل پیچوخمهای موجود، برای بسیاری از نابینایان، افراد کمبینای شدید و حتی کاربران ویلچر آسان نیست. به نظر میرسد اختصاص یک سرویس ایاب و ذهاب مانند ون یا میدِلباس در ساعات مشخص، بهویژه همزمان با وعدههای نماز، بتواند این مشکل را تا حد زیادی برطرف کند. این شیوه سالهاست در بسیاری از هتلهای مشهد اجرا میشود و تجربه موفقی نیز داشته است.
موضوع مهم دیگر، مناسبسازی آسانسورهاست؛ آسانسورهای یک مرکز اقامتی باید امکان استفاده مستقل را برای همه فراهم کنند، اما در این مجموعه، سامانه اعلام صوتی طبقات یا فعال نیست یا با صدایی بسیار ضعیف عمل میکند. در نتیجه، فرد نابینا در تشخیص طبقه مورد نظر با مشکل مواجه میشود.
از سوی دیگر، شماره اتاقها فاقد برچسب بریل هستند و کارتهای ورود به اتاق نیز هیچ علامت برجستهای برای تشخیص جهت صحیح قرارگیری ندارند. این در حالی است که افزودن یک برچسب بریل یا یک نشانگر برجسته روی کارتها، هزینهای بسیار اندک دارد اما تأثیر چشمگیری در افزایش استقلال افراد نابینا خواهد داشت.
یکی دیگر از چالشهای مهم، سیستم کنترل سرمایش و گرمایش اتاقهاست. استفاده از پنلهای کاملاً لمسی، بدون هیچگونه دکمه برجسته، بازخورد صوتی یا نشانه قابل تشخیص، باعث شده است که افراد نابینای مطلق عملاً نتوانند بهتنهایی دمای اتاق را تنظیم کنند. در دنیای امروز که فناوریهای دسترسپذیر بهسرعت در حال گسترش هستند، انتظار میرود تجهیزات مورد استفاده در مراکز ویژه افراد دارای معلولیت نیز با نیازهای کاربران هماهنگ باشند.
در کنار این موارد، کیفیت خدمات غذایی نیز از جمله موضوعاتی است که به گفته بسیاری از مهمانان، نیازمند بازنگری و ارتقای کیفیت است تا سطح خدمات ارائهشده با انتظارات جامعه هدف همخوانی بیشتری داشته باشد.
البته ذکر این نکته ضروری است که هدف از طرح این مسائل، نادیده گرفتن زحمات مسئولان سازمان بهزیستی یا مدیریت هتل رئوف نیست؛ بدون تردید، ایجاد چنین مراکزی اقدامی ارزشمند و قابل تقدیر است. با این حال، مناسبسازی مفهومی ایستا نیست؛ بلکه فرایندی مستمر است که با دریافت بازخورد کاربران و رفع نواقص، هر روز کاملتر میشود.
جامعه نابینایان بیش از هر چیز خواهان استقلال است؛ استقلالی که با رعایت جزئیاتی ساده اما تأثیرگذار محقق میشود. نصب برچسبهای بریل، فعالسازی سامانههای صوتی، استفاده از تجهیزات قابل دسترس و فراهم کردن امکانات حملونقل مناسب، هزینههای سنگینی بر مجموعه تحمیل نمیکند، اما کیفیت زندگی و رضایت کاربران را به شکل محسوسی افزایش خواهد داد.
امید است مسئولان محترم سازمان بهزیستی و مدیران مراکز اقامتی، با نگاهی مبتنی بر دسترسی برابر و بهرهگیری از تجربه واقعی افراد نابینا، گامهای تکمیلی را در مسیر مناسبسازی بردارند؛ چرا که هدف نهایی از ایجاد این مراکز، تنها اسکان افراد دارای معلولیت نیست، بلکه فراهم کردن امکان اقامتی مستقل، ایمن و همراه با کرامت انسانی برای آنان است.
